De elementen: een hommage aan de Haagse School

Wie wil weten waarom de Nederlandse muziek na 1970 zo’n markant eigen gezicht kreeg, kan niet om Den Haag heen. Rond het Koninklijk Conservatorium ontstond de Haagse School met componisten die zich afzetten tegen het gevestigde muziekleven met zijn rode pluche en gezapige orkesten. Zij schreven tegendraadse muziek met vaak een sterke ritmische drive, geïnspireerd door Stravinsky en Amerikaanse minimal music.

De Haagse School trok wereldwijd de aandacht. Uit alle windstreken reisden jonge componisten naar Den Haag om aan het conservatorium te studeren, onder wie Calliope Tsoupaki uit Griekenland. Zij is nu een van de meest prominente componisten van Nederland. Voor dit concert koos zij als gastcurator drie lievelingsstukken van componisten die haar in Den Haag hebben geïnspireerd. Het New European Ensemble treedt met twaalf strijkers en een pianist op in de Paleiskerk.

Louis Andriessen baseerde zijn Symfonie voor losse snaren (1978) op een ijzersterk uitgangspunt: twaalf strijkers spelen uitsluitend op losse snaren. Normaal bepalen strijkers met hun vingers op de snaren de toonhoogte; in dit stuk spelen ze alleen met hun strijkstrok en klinkt elke snaar zoals hij is gestemd. Elk instrument heeft vier snaren en dus nog maar vier tonen. Het resultaat is een open, resonerende klank die je maar zelden hoort. Omdat Andriessen alle instrumenten anders liet stemmen en niemand in z’n eentje een melodie kan spelen, reist de muziek voortdurend door het ensemble heen: vier opeenvolgende tonen vragen om vier musici. Je ziet en hoort de melodie van lessenaar naar lessenaar springen. Die estafettetechniek heet hoketus en bloeide in de veertiende eeuw, de tijd van de middeleeuwse Ars Nova, het festivalthema.

Diderik Wagenaar liet zich inspireren door Stravinsky, maar ook door zijn jazzhelden Thelonious Monk en John Coltrane. In Cat Music (1994) portretteert hij twee katten in drie stukken voor twee violen. In Playing verschiet een speelse melodie steeds van kleur doordat de violisten de snaren maar net raken. Je hoort flageoletten: glazige fluittonen. In Hunting jagen de violen elkaar op in een stroom van noten die geen moment stilvalt. En in Purring versmelten de twee stemmen tot één tevreden spinnende melodie.

Gilius van Bergeijk is de pionier van de Nederlandse elektronische muziek. Hij componeerde met De Elementen voor piano en elektronica een spannende luisterreis: in een lucide stuk verklankt hij aarde, water, vuur en lucht met piano en met geluiden die hij buiten opnam. Hij laat de wind ruisen en het water stromen, maar ongerept is zijn gestileerd klinkende natuur nergens.